PPK, czyli pracownicze plany kapitałowe, to program oszczędzania na emeryturę z wpłatami pracownika, pracodawcy i państwa. Zgromadzone w nim pieniądze po śmierci uczestnika nie przepadają, a o ich losie przesądzają małżeństwo, pisemne wskazanie bliskich i prawo spadkowe. Wyjaśniamy, kto i w jakiej kolejności odbiera środki, jakie papiery złożyć i dlaczego państwo nie bierze z nich podatku.
Spis treści
- Kto dostaje pieniądze z PPK po śmierci uczestnika?
- Jak wskazać osobę uprawnioną w PPK i zmienić wybór?
- Dlaczego małżonek dostaje połowę środków z PPK?
- Co, jeśli uczestnik PPK nikogo nie wskazał?
- Czym różni się wypłata transferowa od zwrotu w gotówce?
- Czy od pieniędzy z PPK po zmarłym płaci się podatek?
- Co dzieje się z wpłatami pracodawcy i dopłatami od państwa?
- Jakie dokumenty i terminy obowiązują przy PPK zmarłego?
Kto dostaje pieniądze z PPK po śmierci uczestnika?
Pieniądze z PPK po śmierci uczestnika dostają kolejno: małżonek, osoby uprawnione i spadkobiercy. Zgromadzone w nim środki są prywatne i podlegają dziedziczeniu. Najpierw instytucja finansowa wydziela część należną małżonkowi, jeśli łączyła go ze zmarłym wspólność majątkowa. Dopiero reszta trafia do wskazanych osób, a gdy nikogo nie wskazano – do spadkobierców.
Osoba uprawniona to w rozumieniu ustawy o PPK przede wszystkim osoba fizyczna wskazana przez uczestnika albo jego spadkobierca. Wyjątek dotyczy rachunku prowadzonego przez zakład ubezpieczeń. Tam, przy braku wskazania, kapitał dostaje najbliższa rodzina w kolejności z ogólnych warunków ubezpieczenia. Umowa o prowadzenie PPK może jednak ustalić inną kolejność.
Jak wskazać osobę uprawnioną w PPK i zmienić wybór?
Osobę uprawnioną w PPK wskazujesz pisemnie w instytucji finansowej, która prowadzi Twój rachunek. Gotowy formularz zwykle znajdziesz w jej serwisie transakcyjnym. Trzeba go jednak podpisać i odesłać na podany adres. Możesz wpisać imiennie jedną lub kilka osób, także spoza rodziny, na przykład przyjaciela. Fundacji czy innej organizacji już nie wskażesz, bo ustawa dopuszcza tylko osoby fizyczne.
Udziały ustalasz sam, a bez ich oznaczenia wszyscy dostają po równo. Wskazanie wolno zmienić w każdej chwili: dopisać kogoś, kogoś usunąć, przesunąć udziały albo całkiem je odwołać. Gdy wskazana osoba umrze przed Tobą, jej udział przypada po równo pozostałym, chyba że rozdysponujesz go inaczej. Pamiętaj też, że dyspozycja działa tylko u operatora, któremu ją złożono. Gdy pracodawca zmieni firmę zarządzającą, a także przy kilku rachunkach PPK złóż ją osobno dla każdego z nich.
Dlaczego małżonek dostaje połowę środków z PPK?
Małżonek dostaje połowę środków z PPK, bo nakazuje to art. 85 przepisów o pracowniczych planach kapitałowych. Małżeńska wspólność majątkowa to ustrój, w którym majątek nabyty w trakcie małżeństwa należy do obojga małżonków. Połowa obejmuje jednak tylko oszczędności objęte tą wspólnością. Przy rozdzielności majątkowej małżonkowi nic nie przypada z automatu, a środki zebrane przed ślubem zostają w majątku osobistym zmarłego. Połowę liczy się w jednostkach uczestnictwa, nie w złotych, więc jej wartość zmienia się razem z ceną jednostek.
Wskazanie innych osób nie odbiera małżonkowi tej części. Przykład: żonaty uczestnik wpisuje syna i przyjaciela, a na rachunku są wyłącznie środki wspólne. Żona dostaje połowę, a syn i przyjaciel dzielą między siebie drugą połowę. Chcesz, żeby mąż albo żona dostali całość bez sprawy spadkowej? Wpisz małżonka jako osobę uprawnioną.
Osobny przypadek to świadczenie małżeńskie, czyli wspólna wypłata dla małżonków po 60. roku życia. Mogą o nią wnioskować oboje, jeśli mają rachunki PPK w tej samej instytucji. Świadczenie płynie w co najmniej 120 miesięcznych ratach ze wspólnego rachunku. Po śmierci jednego z małżonków drugi dostaje raty w dotychczasowej wysokości aż do wyczerpania środków. Dopiero po śmierci obojga resztę dzieli się według zasad opisanych wyżej.
Co, jeśli uczestnik PPK nikogo nie wskazał?
Gdy uczestnik PPK nikogo nie wskazał, środki niepotrzebne do rozliczenia z małżonkiem dziedziczy się na zasadach ogólnych. Decyduje wtedy testament, a bez niego kolejność dziedziczenia ustawowego z Kodeksu cywilnego. Spadkobiercy muszą najpierw formalnie potwierdzić swoje prawa. Wymaga to postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia. Trwa to dłużej niż odbiór pieniędzy na podstawie samego aktu zgonu, dlatego wskazanie bliskich oszczędza im czasu.
Czym różni się wypłata transferowa od zwrotu w gotówce?
Wypłata transferowa to przeniesienie oszczędności zmarłego na Twój rachunek emerytalny, a zwrot to ich wypłata na konto bankowe. Wybór należy do każdego odbiorcy osobno: małżonka, osoby wskazanej i spadkobiercy. Tak wyglądają obie drogi obok siebie:
| Cecha | Wypłata transferowa | Zwrot w formie pieniężnej |
|---|---|---|
| Dokąd trafiają pieniądze | na Twój rachunek PPK, IKE albo PPE | na Twój rachunek bankowy |
| Warunek | potwierdzenie uczestnictwa w PPK, IKE lub PPE | wniosek i komplet dokumentów |
| Zakres | środki przypadające odbiorcy | przepisy dopuszczają zwrot całości albo części |
| Termin | do 3 miesięcy od złożenia dokumentów | do 3 miesięcy od złożenia dokumentów |
| Podatek dochodowy | zwolnienie | zwolnienie |
| Co dalej | środki podlegają zasadom nowego rachunku | gotówka jest od razu do dyspozycji |
Transfer ma sens, gdy chcesz dalej oszczędzać na emeryturę. Zwrot lepiej pasuje do sytuacji, w której gotówka jest potrzebna od razu, na przykład na koszty pogrzebu czy spłatę długów. Przy przeniesieniu na własny rachunek PPK obowiązują już jego reguły, w tym zasady wcześniejszego wycofania przed 60. rokiem życia.
Czy od pieniędzy z PPK po zmarłym płaci się podatek?
Od pieniędzy z PPK po zmarłym nie płaci się podatku dochodowego ani podatku od spadków i darowizn. Ustawa o PIT zwalnia kwoty zwrócone małżonkowi i osobom uprawnionym. Osobny punkt tego samego artykułu obejmuje wypłatę transferową z PPK. Fundusz nie pobiera więc 19% podatku od zysków kapitałowych, a odbiorca dostaje środki w pełnej wysokości.
Podatek od spadków i darowizn to danina od majątku nabytego między innymi w drodze dziedziczenia. Jego przepisy wprost wyłączają z opodatkowania oszczędności z PPK nabyte w drodze dziedziczenia. Według oficjalnego serwisu mojeppk.pl, prowadzonego przez PFR Portal PPK, żaden podatek nie jest pobierany bez względu na to, kto odbiera oszczędności. Stopień pokrewieństwa nie ma tu więc znaczenia. Pozostały majątek zmarłego rozlicza się jednak na zwykłych zasadach.
Co dzieje się z wpłatami pracodawcy i dopłatami od państwa?
Wpłaty pracodawcy i dopłaty od państwa po śmierci uczestnika przechodzą na odbiorców razem z resztą środków. Potrącenia znane z przedwczesnego zwrotu dotyczą tylko wniosku samego uczestnika. Chodzi o przekazanie do ZUS 30% środków z wpłat pracodawcy oraz oddanie wpłaty powitalnej i dopłat rocznych do Funduszu Pracy. Przy zwrocie dla małżonka czy osoby uprawnionej nikt niczego nie odejmuje. Jeśli zmarły spełnił warunki dopłaty rocznej albo wpłaty powitalnej, a należna kwota jeszcze nie wpłynęła, powinna ona trafić na jego rachunek.
Pochodzenie środków zaczyna się liczyć dopiero po transferze na własny rachunek PPK. Jeśli przed 60. rokiem życia zażądasz z niego zwrotu, odliczenia obejmą także część po zmarłym: 30% z wpłat pracodawcy oraz dopłaty od państwa. Podatek 19% obejmie wtedy tylko dochód wypracowany już po transferze. Dlatego przed wyborem drogi warto policzyć, czy gotówka przyda się przed sześćdziesiątką.
Jakie dokumenty i terminy obowiązują przy PPK zmarłego?
Dokumenty przy PPK zmarłego zależą od tego, kto zgłasza się po oszczędności. Przepisy wymieniają trzy zestawy:
- małżonek składa odpis aktu zgonu, akt małżeństwa i papierowe oświadczenie o stosunkach majątkowych ze zmarłym, a gdy nie było wspólności ustawowej – także dokumenty potwierdzające ustrój majątkowy,
- osoba wskazana przez uczestnika przedstawia odpis aktu zgonu i swój dokument tożsamości,
- spadkobiercy przynoszą postanowienie sądu albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, zgodne oświadczenie wszystkich o podziale środków lub postanowienie o dziale spadku oraz dokumenty tożsamości.
Instytucja finansowa ma na transfer albo zwrot 3 miesiące od złożenia kompletu dokumentów. Odbiorca może sam zażądać późniejszego terminu. Do tych 3 miesięcy nie wlicza się okresu, w którym fundusz zawiesił odkupywanie jednostek. Najpierw rozlicza się małżonka, a dopiero potem pozostałe osoby uprawnione.
Inicjatywa należy przy tym do bliskich. Operator rachunku nie odpowiada za skutki tego, że małżonek nie zgłosi swoich praw albo ich nie udokumentuje. Dlatego po śmierci bliskiej osoby warto szybko ustalić, gdzie miała rachunki PPK. Pomocne bywają informacje od pracodawcy zmarłego i coroczne zestawienia z funduszu.